ΛΥΚΑΣΤΡΟΣ :
ΜΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΜΑΤΙΑ ΣΤΟ ΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ΤΩΡΑ ΕΚΕΙ ΠΙΟ ΕΞΩ (Χρονογράφημα για το χρήμα, την ενέργεια και τον νέο πολυζωνικό κόσμο)
Ως γνωστόν, ο κόσμος αυτός κινείται από το χρήμα.
Τόσο
το νόμιμο όσο και το μαύρο, που εξακολουθεί να κρατά συνεκτικούς
εκείνους τους κύκλους διαπλοκής των εξουσιών με εγκληματικά συμφέροντα
και δίκτυα. Τους κύκλους που περιέγραφε ο Καραϊβάζ.
Αυτό δεν άλλαξε. Ούτε πρόκειται να αλλάξει εύκολα.
**Εκείνο
όμως που αλλάζει θεαματικά βρίσκεται ένα επίπεδο πιο πάνω: στον έλεγχο
της παραγωγής, της κυκλοφορίας και της διανομής του χρήματος.**
Και οι αλλαγές εκεί πάνω αναδιατάσσουν σταδιακά ολόκληρο το γεωπολιτικό παιχνίδι.
**Η προηγούμενη παγκοσμιοποίηση και το όπλο-δολάριο**
Μετά
την κατάρρευση του προηγούμενου Ψυχρού Πολέμου, η παγκοσμιοποίηση
στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στην κυριαρχία του δολαρίου, στην ελευθερία
των κεφαλαιακών ροών και στην επέκταση της πίστωσης.
Από
το 1971, όταν καταργήθηκε η μετατρεψιμότητα του δολαρίου σε χρυσό, το
διεθνές νομισματικό σύστημα απέκτησε διαφορετικά χαρακτηριστικά. Η
δημιουργία τραπεζικού χρήματος μέσω δανεισμού, η χρηματοπιστωτική
μόχλευση και η ανάπτυξη σύνθετων χρηματοοικονομικών προϊόντων επέτρεψαν
τεράστια επέκταση της πίστωσης.
Η
διαδικασία αυτή χρηματοδότησε πραγματικές επενδύσεις και ανάπτυξη.
Παράλληλα, όμως, συνέβαλε στη δημιουργία χρηματοπιστωτικών φουσκών, στην
αύξηση των ανισοτήτων και στη διόγκωση ενός σκιώδους χρηματοπιστωτικού
συστήματος, που αποκαλύφθηκε με δραματικό τρόπο στην κρίση του 2008.
Το
δολάριο δεν κυριαρχεί απλώς επειδή είναι το νόμισμα των ΗΠΑ. Κυριαρχεί
επειδή βρίσκεται στο κέντρο ενός τεράστιου δικτύου εμπορίου, δανεισμού,
επενδύσεων, αποθεματικών και διεθνών πληρωμών.
Και αυτή ακριβώς η δικτυακή κυριαρχία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όπλο.
Μέσω
χρηματοπιστωτικών κυρώσεων, περιορισμού της πρόσβασης σε αγορές και
κρίσιμες υποδομές πληρωμών, η Ουάσιγκτον διαθέτει μέσα γεωπολιτικής
πίεσης που δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από τη στρατιωτική της ισχύ.
Το πετρέλαιο και οι ενεργειακές συναλλαγές ενίσχυσαν ιστορικά αυτή τη θέση, χωρίς να αποτελούν τη μοναδική αιτία της.
Ας το πούμε, λοιπόν, **weaponization του δολαρίου: οπλοποίηση της νομισματικής και χρηματοπιστωτικής ισχύος.**
**Πρώτη ρωγμή: η αναζήτηση εναλλακτικών**
Η
χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 επιτάχυνε την αμφισβήτηση του ισχύοντος
μοντέλου. Οι BRICS, αρχικά ως συνεργασία Βραζιλίας, Ρωσίας, Ινδίας,
Κίνας και Νότιας Αφρικής, άρχισαν σταδιακά να διεκδικούν μεγαλύτερο ρόλο
στη διεθνή οικονομική διακυβέρνηση.
Δεν συμφωνούν σε όλα. Δεν αποτελούν ενιαίο στρατόπεδο ούτε έχουν καταργήσει τις μεταξύ τους αντιθέσεις.
Έχουν,
όμως, έναν κοινό λόγο να αναζητούν εναλλακτικές: να μειώσουν την
εξάρτησή τους από ένα σύστημα στο οποίο η νομισματική και
χρηματοπιστωτική ισχύς συγκεντρώνεται δυσανάλογα στις ΗΠΑ και στους
θεσμούς που συνδέονται με τη διεθνή κυριαρχία του δολαρίου.
Το ερώτημα δεν είναι αν το δολάριο θα εξαφανιστεί αύριο. Δεν υπάρχει σοβαρός λόγος να θεωρούμε κάτι τέτοιο δεδομένο.
Το ερώτημα είναι αν μπορεί σταδιακά να χάσει μέρος της αποκλειστικότητας που απολάμβανε σε ορισμένες διεθνείς συναλλαγές.
Η
κρίση του ευρώ, οι διαφορετικές προτεραιότητες των κρατών-μελών και οι
χειρισμοί της ευρωπαϊκής ηγεσίας περιόρισαν την αξιοπιστία της Ευρώπης
ως αυτόνομου οικονομικού και γεωπολιτικού πόλου.
Η
Ελλάδα βρέθηκε τότε στο επίκεντρο μιας κρίσης που από δημοσιονομική και
τραπεζική εξελίχθηκε σε βαθιά κρίση εμπιστοσύνης προς το ίδιο το
ευρωπαϊκό εγχείρημα.
Ήταν ο πρώτος μεγάλος αυτοπυροβολισμός της ΕΕ.
Και δεν ήταν ο τελευταίος.
**Δεύτερη ρωγμή: η ψηφιακή τεχνολογία αλλάζει το παιχνίδι**
Στην εξίσωση μπήκαν στη συνέχεια δύο τεχνολογικές εξελίξεις με διαφορετική αρχιτεκτονική.
Η
πρώτη είναι το blockchain και οι τεχνολογίες κατανεμημένων καθολικών,
που έδειξαν ότι ορισμένες συναλλαγές μπορούν να πραγματοποιούνται χωρίς
την παραδοσιακή διαμεσολάβηση ενός κεντρικού χρηματοπιστωτικού φορέα.
Η
δεύτερη είναι η τεχνητή νοημοσύνη, η οποία αναπτύσσεται σε μεγάλο βαθμό
μέσω της συγκέντρωσης δεδομένων, υπολογιστικής ισχύος και κεφαλαίων σε
λίγες μεγάλες τεχνολογικές επιχειρήσεις.
Η
μία τεχνολογική κατεύθυνση μπορεί να διευκολύνει την αποκέντρωση
ορισμένων λειτουργιών. Η άλλη μπορεί να ενισχύσει τη συγκέντρωση
οικονομικής και πληροφοριακής ισχύος.
Δεν είναι απόλυτα αντίθετες μεταξύ τους. Ούτε κάθε blockchain είναι αποκεντρωμένο ούτε κάθε AI είναι υποχρεωτικά συγκεντρωτική.
Αλλά η σύγκρουση ανάμεσα στη συγκέντρωση και την αποκέντρωση αποκτά πλέον πολύ μεγαλύτερη σημασία.
Και εδώ αρχίζει το πραγματικά ενδιαφέρον.
Τα
κρυπτονομίσματα δεν αποτελούν από μόνα τους λύση στα προβλήματα του
χρηματοπιστωτικού συστήματος. Έδειξαν όμως ότι μπορούν να υπάρξουν
διαφορετικές αρχιτεκτονικές ψηφιακών συναλλαγών.
Παράλληλα,
πολλές κεντρικές τράπεζες εξετάζουν ή αναπτύσσουν ψηφιακές μορφές των
νομισμάτων τους. Η Κίνα έχει προχωρήσει σημαντικά στο ψηφιακό γουάν, ενώ
στην Ευρώπη προωθείται το έργο του ψηφιακού ευρώ.
Προσοχή όμως: ένα ψηφιακό νόμισμα κεντρικής τράπεζας δεν είναι το ίδιο πράγμα με ένα αποκεντρωμένο κρυπτονόμισμα.
Το
πρώτο μπορεί να διατηρεί πλήρως τον κεντρικό νομισματικό έλεγχο. Το
δεύτερο μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να λειτουργεί χωρίς έναν
αντίστοιχο κεντρικό εκδότη.
Επομένως,
η ψηφιοποίηση δεν καταργεί αυτομάτως την εξουσία των τραπεζών. Ανοίγει
όμως μια νέα μάχη για το ποιος θα ελέγχει τις πληρωμές, την πίστωση και
την πρόσβαση στο χρήμα.
Και αυτό μας οδηγεί στο επόμενο ερώτημα.
**Ποιος θα δημιουργεί το χρήμα, ποιος θα ελέγχει την κυκλοφορία του και ποιος θα καρπώνεται την οικονομική ισχύ που παράγει;**
**Το νέο γεωπολιτικό πεδίο: ενέργεια και δίκτυα**
Όσο
μεταβάλλονται οι χρηματοπιστωτικές υποδομές, τόσο μεγαλύτερη σημασία
αποκτούν οι υλικές υποδομές που εξακολουθούν να στηρίζουν την οικονομία.
Η ενέργεια. Οι αγωγοί. Τα λιμάνια. Τα καλώδια. Οι θαλάσσιες οδοί. Τα δίκτυα μεταφοράς εμπορευμάτων.
Η
Ρωσία, μετά την εισβολή της στην Ουκρανία και τις κυρώσεις που
ακολούθησαν, επιδιώκει να ανακατευθύνει μέρος των εμπορικών και
ενεργειακών της σχέσεων προς την Ασία.
Η
Κίνα αναπτύσσει εναλλακτικές χρηματοπιστωτικές και εμπορικές υποδομές
και επιδιώκει να περιορίσει την έκθεσή της σε πιθανούς αμερικανικούς
περιορισμούς.
Η Ινδία αναζητά
ταυτόχρονα φθηνή ενέργεια, βιομηχανική ανάπτυξη και στρατηγική
αυτονομία, χωρίς να εγκαταλείπει τις ανησυχίες της για την Κίνα.
Οι χώρες του Κόλπου προσπαθούν να διατηρήσουν τις σχέσεις τους με τη Δύση, ενώ διευρύνουν τις οικονομικές τους επιλογές.
Αυτές
οι κινήσεις δεν συνθέτουν ακόμη ένα ολοκληρωμένο, ενιαίο αντιδολαριακό
σύστημα. Δείχνουν, όμως, ότι η διεθνής οικονομία γίνεται περισσότερο
σύνθετη και ότι οι χώρες επιδιώκουν να διαθέτουν περισσότερες από μία
επιλογές.
Το SWIFT, άλλωστε,
είναι δίκτυο χρηματοπιστωτικών μηνυμάτων, όχι το ίδιο το δολάριο. Η
παράκαμψή του δεν εξαλείφει από μόνη της την εξάρτηση από το αμερικανικό
νόμισμα.
Αλλά κάθε εναλλακτικό
δίκτυο πληρωμών, κάθε νέα εμπορική διαδρομή και κάθε ενεργειακή
διασύνδεση μπορεί να μεταβάλει σταδιακά τους συσχετισμούς.
**Από
την οπλοποίηση του δολαρίου περνάμε έτσι σε έναν κόσμο όπου ο έλεγχος
των ενεργειακών και εμπορευματικών δικτύων αποκτά ακόμη μεγαλύτερη
στρατηγική σημασία.**
Όχι επειδή το δολάριο παύει να έχει ισχύ, αλλά επειδή η ισχύς δεν ασκείται πλέον μόνο μέσω του νομίσματος.
**Γιατί οι αγωγοί έχουν ξαναγίνει γεωπολιτική**
Το
φυσικό αέριο έχει μια ιδιαιτερότητα σε σχέση με το πετρέλαιο: η
μεταφορά του εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από συγκεκριμένες υποδομές.
Μπορεί
να μεταφερθεί με αγωγούς ή με πλοία ως υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG).
Και οι δύο τρόποι έχουν διαφορετικό κόστος, διαφορετικές απαιτήσεις και
διαφορετικές γεωπολιτικές συνέπειες.
Ένας
αγωγός δημιουργεί αλληλεξαρτήσεις ανάμεσα σε παραγωγούς, χώρες
διέλευσης και καταναλωτές. Μπορεί να προσφέρει σταθερότητα, αλλά και να
δημιουργήσει δυνατότητες πολιτικής πίεσης.
Το
LNG προσφέρει μεγαλύτερη ευελιξία ως προς τον προμηθευτή, αλλά απαιτεί
τερματικούς σταθμούς, πλοία, κεφάλαια και ανταγωνιστικές τιμές.












